Quan Độ trong Hỏa Phụng Liêu Nguyên: Khi trận chiến định đoạt phương Bắc là cuộc đấu trí giữa Quách Gia và Viên Phương
Ai từng đọc Tam Quốc diễn nghĩa đều nhớ Quan Độ qua vài hình ảnh: Viên Thiệu đông quân, Tào Tháo yếu thế, Hứa Du bỏ sang hàng Tào rồi chỉ đường tới Ô Sào, một ngọn lửa đổi chiều cả cuộc chiến. Đó là câu chuyện kinh điển về cảnh lấy ít thắng nhiều.
Hỏa Phụng Liêu Nguyên của Trần Mỗ kể Quan Độ theo cách khác hẳn. Ở đây, trận chiến không chỉ diễn ra trên cánh đồng. Nó diễn ra trong đầu những người cầm quân. Có hai bộ óc đứng ở hai phía chiến tuyến: Quách Gia bên Tào Tháo và Viên Phương bên Viên Thiệu.
Thế cờ trước giờ khai chiến
Trước Quan Độ, cục diện Trung Nguyên đã thay đổi nhiều. Tào Tháo diệt Lữ Bố ở Hạ Bì, trừ được một mối lo lớn ở phía đông. Viên Thiệu đánh bại Công Tôn Toản và gần như làm chủ toàn bộ phương Bắc. Nhìn bề ngoài, họ Viên hơn hẳn: đất rộng hơn, quân đông hơn, lương nhiều hơn, danh vọng cũng lớn hơn.
Điều Tào Tháo có mà Viên Thiệu khó sánh là một đội ngũ mưu sĩ xuất sắc, trong đó Quách Gia nổi bật nhất. Trần Mỗ còn đẩy cuộc đối đầu lên một tầng nữa. Quách Gia là một trong “Thủy Kính Bát Kỳ”, tám thiên tài do Thủy Kính tiên sinh dạy dỗ. Người đứng đầu nhóm này lại là Viên Phương, một nhân vật hư cấu, con riêng của Viên Thiệu.
Vậy là Quan Độ thành cuộc tái ngộ của hai người cùng thầy, cùng hiểu rằng chiến tranh không chỉ là chuyện ai có nhiều quân hơn.
Hiệp một: Bạch Mã và Diên Tân
Cả hai bên đều biết rõ bài toán của mình. Tào Tháo cần kéo dài cuộc chiến, đánh vào hậu cần và không để đối phương dùng được lợi thế quân số. Viên Thiệu ngược lại, phải nghiền nát Tào Tháo thật nhanh trước khi chiến tranh thành cuộc đấu tiêu hao.
Những đòn đầu tiên nghiêng về phía Tào. Ở Bạch Mã, Quách Gia giăng sẵn thế chờ Nhan Lương. Viên tướng này chém liền Tống Hiến và Ngụy Tục, nhưng rồi ngã dưới đao Quan Vũ. Trong cách kể của Trần Mỗ, cái chết ấy không chỉ để tôn vinh Quan Vũ. Nó là nhát cắt đầu tiên vào bộ máy quân sự họ Viên.
Tiếp đến là Diên Tân. Văn Xú trong truyện không phải gã võ biền như nhiều người hình dung. Ông cố tình tỏ ra thô lỗ để người khác coi thường, nhưng thật ra rất giỏi tính toán. Dù vậy, ông vẫn thua một cái bẫy đơn giản: quân Tào giả vờ tháo chạy, vứt lại vàng bạc dọc đường. Lính Viên tranh nhau nhặt của, đội hình rối loạn, và Trương Liêu đánh úp giết Văn Xú.
Chỉ trong thời gian ngắn, Viên Thiệu mất hai đại tướng thân tín nhất. Quách Gia đã thắng hiệp đầu.
Hiệp hai: Mèo vờn chuột
Viên Phương không dễ gục. Anh không giống những quân sư chỉ ngồi trong trướng, mà trực tiếp ra trận điều quân, truyền lệnh và đổi đội hình liên tục. Thay vì giữ một thế trận cố định, anh biến quân Viên thành một lực lượng cơ động, lúc nào cũng di chuyển.
Khi Quách Gia chia quân để vây, Viên Phương tìm ra khe hở để thoát, rồi dồn lực đánh tan từng cánh quân Tào một. Quân Tào đông hơn nhưng không phải lúc nào cũng đông đúng chỗ. Quân Viên ít hơn ở từng điểm nhưng luôn có mặt đúng nơi cần.
Quách Gia nhận ra điều đó và đổi cách đánh. Không thắng được bằng đòn trực diện thì ông khóa dần không gian cơ động của đối thủ. Từ đây trận chiến thành trò mèo vờn chuột: một người dựng thế, người kia phá thế, một người đặt bẫy, người kia nhìn ra bẫy. Truyện gần như không cần cho hai người đấu khẩu. Chỉ nhìn cách họ điều binh, người đọc cũng thấy hai bộ óc đang so tài.
Hiệp ba: Cuộc chiến trong nhà họ Viên
Lớp sâu hơn của Quan Độ là chuyện kế vị. Viên Thiệu hiểu rằng gia tộc mình quá lớn, sau khi ông mất các con sẽ tranh quyền. Ông đặt hy vọng vào Viên Phương. Nhưng là con riêng, Viên Phương không thể đường đường chính chính đứng vào hàng kế thừa.
Trần Mỗ biến nghịch lý ấy thành động cơ của nhân vật. Viên Phương không thuyết phục ai cả. Anh khiến các người con chính thống tự loại nhau: dùng Chân Cơ để Viên Hi rút khỏi cuộc tranh giành, khoét sâu mâu thuẫn giữa Viên Đàm và Viên Thượng, lợi dụng những thất bại của Viên Đàm để làm người anh cả mất uy tín. Một quân sư bình thường nghĩ cách thắng địch. Viên Phương nghĩ cách để sau chiến thắng, người còn đứng vững chỉ có mình.
Đứng ngoài cả hai là Tư Mã Ý, người chơi thứ ba trong bóng tối. Nếu Quách Gia muốn thắng trận và Viên Phương muốn thắng thiên hạ, thì Tư Mã Ý dường như chỉ muốn sống đủ lâu để nhặt những gì hai người kia bỏ lại.
Ô Sào: Mê cung của những kế trong kế
Ô Sào vẫn là tâm điểm, nhưng không còn là một ngọn lửa đơn giản. Viên Phương biết Tào Tháo sẽ nhắm vào lương thảo nên dựng lên hàng loạt lớp giả: kho giả, tin giả, đường giả, cả những kẻ trông như phản bội nhưng thật ra là quân cờ. Hứa Du cũng bị cuốn vào cuộc chiến thông tin này. Đến một lúc, không ai còn biết kho nào thật, ai phản bội thật và ai đang lợi dụng kẻ phản bội.
Kế hoạch cuối cùng của Viên Phương rất lớn: một trận đại hỏa thiêu cả Tào Tháo lẫn những nhân vật quan trọng của chính họ Viên, để anh nắm thế chủ động. Quách Gia nhìn thấu điều đó. Ông không phá cả kế hoạch, chỉ thay một mắt xích. Dương Tu, dưới tên giả Dương Thanh, trà trộn vào phe Viên, lấy được lòng tin của Viên Phương rồi ra tay đúng lúc anh không đề phòng.
Viên Phương chết. Với Hỏa Phụng Liêu Nguyên, đó mới là lúc Quan Độ thực sự kết thúc, chứ không phải khi kho lương bốc cháy.
Một người ngã xuống, một gia tộc tan rã
Họ Viên không sụp ngay. Viên Thiệu vẫn còn, quân đội và đất đai vẫn còn. Nhưng họ đã mất người duy nhất đủ sức giữ mọi thứ gắn lại với nhau. Các con trai Viên Thiệu bắt đầu coi nhau là đối thủ. Đó chính là điều Quách Gia muốn: không cần giết hết họ Viên, chỉ cần khiến họ tự chia rẽ.
Viên Thiệu mất trận, mất Viên Phương, mất niềm tin vào tương lai gia tộc. Nhận tin Viên Phương đã chết, ông suy sụp và không lâu sau qua đời.
Ba tầng của một trận chiến
Nhìn lại, Quan Độ của Trần Mỗ có ba tầng. Tầng quân sự là những trận giáp mặt với cái chết của Nhan Lương và Văn Xú. Tầng mưu trí là cuộc so tài giữa Quách Gia và Viên Phương. Tầng chính trị là sự tan rã từ bên trong của họ Viên, và đó mới là tầng quyết định.
Tam Quốc diễn nghĩa khiến ta nhớ một khoảnh khắc: Tào Tháo đốt Ô Sào. Hỏa Phụng Liêu Nguyên khiến ta nhớ cả một quá trình, trong đó từng bước, một thế lực khổng lồ bị tước đi khả năng chống cự. Nếu phải tóm gọn trong một câu: Tào Tháo thắng trận, Quách Gia thắng cuộc đấu trí, Viên Thiệu thất bại, nhưng số phận cả gia tộc họ Viên lại nằm trong tay Viên Phương.
Quan Độ khép lại, nhưng Tam Quốc thì chưa. Tào Tháo giờ đã là bá chủ phương Bắc và bắt đầu nhìn xuống phương Nam, nơi Xích Bích đang chờ.
Còn bạn nghĩ sao: ai mới là người chiến thắng thật sự ở Quan Độ, Tào Tháo, Quách Gia hay Viên Phương?
